آسمان پرستاره پرشیا
شرکت خدمات مسافرتی و جهانگردی
گردشگری مزرعه (روستایی) – سپهرغرب، گروه گردشگری – شکیبا کولیوند: مناطق زیبای روستایی غرب کشور در دل خود طبیعت بکر، انواع و اقسام میوهها، گیاهان خوراکی و درمانی، آدابورسوم، زبان، غذا و فرهنگی خاص دارد، اما اینروزها زخمخورده فراموشیها و مهاجرتهای جوانان خود است؛ پتانسیلهایی که در سایه بیبرنامگی و شاید بیتوجهیها اسیر دست فراموشی شده و بهراستی که جای خالی توسعه گردشگری روستایی و به تناسب آن گردشگری کشاورزی در آنها، لمس میشود.
گردشگری کشاورزی پدیدهای نوپا و صنعتی زود بازده در کشور به شمار میرود که در سایر نقاط جهان امتحان خود را پس داده و موفقیتش اثبات شده است؛ گردشگری کشاورزی از درهمتنیدگی دو صنعت پیچیده گردشگری و کشاورزی شکل میگیرد که درآمد کشاورز را بهبود میبخشد و آرامش روحی و روانی و تجربهای متفاوت را به گردشگر هدیه میدهد.
مناطق روستایی غرب کشور تا حدی از ظرفیتهای طبیعی برخوردار هستند که اکوتوریسم در آنها نخستین و پایهایترین نوع گردشگری محسوب میشود؛ از دامنه زاگرس گرفته تا دشتهای زیبا و بکر، باغهای سرسبز و پُر از میوههای این مناطق و آثار تاریخی و فرهنگی که نشان از قدمت آنها دارد، همه و همه میتوانند اشتغال پایدار را به این مناطق بازگردانند.
در آمارهای مربوط به فلاکت و بیکاری، استانهای غربی کشور وضعیت چندان خوبی ندارند، اما حال بهراستی چرا با وجود ظرفیتهای بسیار، توجه چندانی به رشد و توسعه گردشگری غذا، سلامت، تندرستی، ورزشی، علمی، روستایی و کشاورزی در این مناطق نمیشود؟
آیا زمان آن نرسیده تا فکری برای مهاجرت جوانان و نخبههای این مناطق کنیم؟ آیا ورود به عرصه گردشگری نمیتواند یکی از راههای پیشروی در مسیر مهاجرت معکوس باشد؟
خوشبختانه چندسالی است که خانههای بومگردی تاحدی توانستهاند رونق را به روستاهای غربی بازگردانند، اما نیاز است تا روستاییان آموزشهای لازم را جهت بهرهگیری از حضور گردشگران در روستایشان ببرند و البته در زمینه تبلیغ روستا، پتانسیلها و معرفی هرچه مناسبتر آنها اقداماتی جدی صورت گیرد.
گردشگری کشاورزی یک مفهوم ترکیبی از کشاورزی و سفر است که به دنبال ایجاد و گسترش بازارهای سودآور جدید جهت محصولات کشاورزی، خدمات در مزرعه و تجارب سفر برای گردشگران در یک بازار بزرگ منطقهای است. باغدار، کشاورز و یا دامداری که به دنبال کسب درآمد و بهبود وضعیت اقتصادی بوده، باید مزارع کوچک و کمبازده خود را با بهکارگیری رویکردی کارآفرینانه به سمت متنوعسازی فعالیتهای کشاورزی و اقتصادی سوق دهد؛ حال در ادامه این نوشتار بر آنیم تا بخشی از این ظرفیتها را در غرب کشور معرفی کنیم:
کرمانشاه با تولید بیش از 4.6 میلیون تُن انواع محصولات کشاورزی در سال، پنج درصد محصولات کشاورزی کشور را تأمین کرده و یکی از قطبهای کشاورزی کشور است. سطح باغات در استان کرمانشاه درحال حاضر بیش از 41 هزار هکتار بوده و تولید محصولاتی همچون زعفران که در سالهای گذشته تقریباً وجود نداشته، هماکنون نهتنها با زیر کشت رفتن 335 هکتار توسعه یافته، بلکه فرآوری زعفران، فعالیت پنج برند و توسعه صنایع تبدیلی آن نیز در سطح استان گسترش یافته است.
هماکنون شاهدیم که تولیدات باغی در استان کرمانشاه سالانه به 300 هزار تُن میرسد. عمده محصولات تولیدشده در این استان استراتژیک و مورد نیاز کشور است که ازجمله آنها میتوان به کشت گندم، نخود، کُلزا، ذرت علوفهای و دانهای، چغندر قند، سیبزمینی، گوجهفرنگی، انار پاوه، گیلاس صحنه، پیاز هرسین و محصولاتی از این دست اشاره کرد.
بهراستی چقدر برای معرفی این محصولات و بهرهگیری از حضور گردشگران در زمینهای کشاورزی و باغات این استان قدمی برداشتهایم؟
برخی از مردم روستایی کرمانشاه در باغات خود به بحث شیلات نیز ورود کردهاند، لباسهای محلی، زبان کُردی، آدابورسوم آنها گره خورده به شیلات، باغداری، کشاورزی و دامداری؛ یعنی هر آنچه برای یک گردشگر شهرنشین که از دنیای صنعتی خسته شده، جذاب است و چشمانتظار رونقی دوباره.
سال جاری هم که استان کرمانشاه میزبان رویداد بینالمللی گردشگری روستایی 2020 بوده و در این راستا ثبت جهانی منطقه زیبا و سرسبز اورامانات نیز درپیش گرفته شده است.
استان همدان یکی از قطبهای کشاورزی کشور محسوب میشود که با وجود داشتن 1.2 درصد از وسعت کشور، 4.4 درصد از تولیدات بخش کشاورزی کشور را به خود اختصاص داده است.
همدان دارای تولید سالانه در حدود 406 هزار تُن انگور، 54 هزار تُن گردو، 920 هزار تُن سیبزمینی، 50 هزار تُن سیر، 340 هزار تُن جو و 15 هزار تُن گیاهان دارویی بوده و در دل خود گلستانهای گل محمدی، کشت زعفران و کلزا را جای داده است.
شهر جهانی انگور، مبل و منبت و سفال در این استان نهتنها برندهای گردشگری، بلکه عامل رونق روستاهای همدان شدهاند و بهراستی که هر روستای همدان میتواند بابی باشد برای ورود به گردشگری کشاورزی و تماشای زنجیره تولید یک محصول کاملاً خانگی.
تاکستانهای همدان که با دستان روستاییان سر پا مانده است، در کاشت، داشت و برداشت انگور فرآیندهای دیدنی دارند و پس از آن تبدیل این انگور به کشمش و شیره در آیینهای فرهنگی متعدد، میتواند هریک ورقی از برگهای ناخوانده گردشگری روستایی همدان باشند.
مزارع گل محمدی، گلهای شاخهبریده، نهالستانهای گردو، گلابگیری صنعتی و سنتی در روستاهای خردمند و گنجتپه از دیگر جلوههای گردشگرپسند است که قابلیت سرمایهگذاری دارند.
حدوداً دو سالی میشود که استان کردستان بهعنوان پایلوت گردشگری طبیعتگردی و گردشگری روستایی انتخاب شده است؛ روستاهای کردستان در دل خود نمایش تاریخ و فرهنگ چندینهزارسالهای را دارند که تمامی برگ برگ این تاریخ همچنان زنده و آماده نمایش به مخاطبان است.
در سفر به کردستان علاوهبر برداشت از باغچههای توتفرنگی، گویی قدم در تاریخ گذاشتهای؛ لباسهای محلی، زبان کُردی، فرهنگ، آدابورسوم زنده در این منطقه و غذاهای محلی، همه و همه میتوانند دلایل سفری دلچسب باشند و از سویی استانی که در دل خود بیکاری و کولهبری را تجربه میکند نیز در مسیر دیگری گام بردارد.
بهراستی که با توسعه گردشگری روستایی و کشاورزی در این منطقه، میتوان ارمغان توسعه و اشتغال پایدار را به این مردمان غیور و مرزنشین داد.
مردمان روستاهای کردستان از کلاشبافی گرفته تا دیگر صنایع دستی مختص این استان، زن و مرد، پیر و جوان هنرها را سینه به سینه آموختهاند؛ هورامان همان منطقه دستنخوردهای که صفای مردمان روستاهایش انارش را ملستر از انار سایر مناطق کشور کرده و بلوطش نماد زاگرسنشینانی شده است که همواره مرزداران کهندیار ایران هستند، دارای 87 روستا در سه شهرستان سروآباد، سنندج و کامیاران بوده و تاکنون 23 روستای آن به بهانه ثبت جهانی هورامان در فهرست آثار ملی قرار گرفته که مشهورترین این روستاها پالنگان در مسیر سروآباد به کامیاران است.
در لرستان حدود 40 درصد جمعیت استان را روستاییان تشکیل میدهند که بیانگر ظرفیتهای طبیعی و فرهنگی منحصربهفرد مناطق روستایی و عشایری این استان است و میتواند با توسعه گردشگری روستایی، منجر به پویایی و نشاط در اقتصاد محلی شود.
تعداد دو هزار و 864 روستا در لرستان است و بنا بر گفته مسئولین میراث فرهنگی و توسعه گردشگری، استان لرستان درحال حاضر 44 روستای هدف گردشگری دارد.
بنا بر اعلام اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان روستاهای بیشه، سنگتراشان، ونایی، گوشه شهنشاه، کمندان رباط نمکی، گایکان، دهکرد، ولی عصر، سراوند، چنار گریت و امامزاده قاسم ازجمله روستاهایی هستند که از سوی سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بهعنوان روستاهای هدف گردشگری در این استان مشخص شدهاند.
دراینبین میتوان به دو روستای زیبا و بکر در این استان نیز اشاره کرد:
در استان لرستان محور گردشگری خرمآباد- سنگتراشان- آبشار نوژیان در شهرستان خرمآباد از پتانسیل گردشگری مناسبی برخوردار است، بهطوری که در روستای سنگتراشان زیرساختهای طبیعی چشمگیری وجود دارد.
روستای سنگتراشان بافت کاملاً سنتی خود را حفظ کرده و یک محوطه پیش از تاریخی بوده که دارای یک معبد سههزارساله بهنام معبد پایتخت سنگتراشان با 6 فصل کاوش است.
این روستا ویژگی طبیعی خاصی دارد که بعد از هر بارندگی، اقیانوسی ابری فضای روستا را در بر میگیرد.
یکی دیگر از روستاهای هدف گردشگری مشهور در لرستان، روستای بیشه بوده که درحال حاضر دارای زیرساختهای کامل گردشگری، راه دسترسی آسان، اقامتگاه، رستوران، سکوی استراحت، سرویس بهداشتی، پاسگاه انتظامی و خط راهآهن است.
سال گذشته 21 هزار و 572 تُن کلزا برداشت شد و براساس ارزیابیهای صورتگرفته کشاورزان استان ایلام توانستند سال گذشته جایگاه دوم را ازنظر تولید محصول گندم با کیفیت در کشور کسب کنند و همچنین ایلام استان پیشرو در تحقق برنامه 10 ساله وزارت کشور در زمینه توسعه کشت کلزا بوده و اراضی سطح زیر کشت کلزا در این استان 20 درصد نسبت به برنامه ابلاغی بیشتر است.
بیش از 450 هکتار اراضی ایلام زیر کشت محصولات باغی رفته است، در حدود 400 هکتار این اراضی بهطور مستمر مثمر بوده که از میزان مذکور سالانه بیش از یکهزار و 500 تُن محصول تولید میشود و ارزش ریالی آن بین هشت تا 10 میلیارد تومان است.
غالب محصولات باغی این منطقه هلو، گردو و زردآلو بوده که نوع و کیفیت این محصولات منطقه زیبای ایلام زبانزد مردم است.
باغات سرسبز، مناظر بکر و زیبا، پستیوبلندیهای طبیعی در استان ایلام قابلیتهای فراوانی برای توسعه گردشگری دارند و میتوانند چرخهای باشند برای مهاجرت معکوس جوانان این دیار که راهی استان خوزستان شدهاند.
حال با همه این تفاسیر در این راستا بر آن شدیم تا در ابتدا به لحاظ بررسی بحث گردشگری روستایی و در امتداد آن گردشگری کشاورزی و بایدها و نبایدهای گسترش این نوع از صنعت گردشگری، گفتوگویی با سیدحسن مطیعیلنگرودی، استاد دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران و دکترای جغرافیا و برنامهریزی روستایی، مدیر قطب علمی مطالعات و برنامهریزی روستایی دانشگاه تهران و نویسنده کتابهایی چون «جغرافیای اقتصادی ایران (کشاورزی)»، «جغرافیای اقتصادی ایران (صنعت)»، «برنامهریزی روستایی با تأکید بر ایران» و «توسعه و صنعتیسازی روستا (نظریهها، روشها و راهبردهای توسعه صنعتی)» و سپس در جهت بررسی راهکارهای توسعه گردشگری کشاورزی و مؤلفههای تقویت آن گفتوگویی با مرتضی خاکسار، استاد دانشگاه و کارشناس ارشد امور گردشگری و نویسنده و مترجم کتابهایی چون «گردشگری ایران و ترکیه در مسیر ابریشم»، «خلاقیت در مدیریت سازمان و واحدهای کسبوکار»، «مدیریت مراکز و سازمانهای فرهنگی و اجتماعی»، «توریسم و توسعه اقتصادی» و «مدیریت گردشگری پایدار» نیز ترتیب داده شد که آنها را در ادامه خواهید خواند:
استاد دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران در گفتوگو با خبرنگار گردشگری سپهرغرب با بیان اینکه گردشگران امروزه به سبب زندگیهای شهرنشینی تمایل دارند تا زندگی در روستاها را تجربه کنند، عنوان کرد: این موضوع از یکسو و گرانی هتلها و مراکز اقامتی در شهرها از سوی دیگر، موجب شده است تا امروزه شاهد تمایل گردشگران به زندگی روستایی، اقامت در خانههای بومگردی و در جوار روستاییان باشیم.
سیدحسن مطیعیلنگرودی با بیان اینکه روستاها بهلحاظ موقعیتهایی چون سرسبزی، بکر بودن و زندگیهای سنتی میتوانند موجب جلب گردشگران شوند، تصریح کرد: گردشگری کشاورزی در کشورهای دیگر قدمت بسیاری دارد و در ایران نیز چندسالی است که بهصورت جدی دنبال میشود.
وی با اشاره به پتانسیلهای نواحی مختلف روستایی کشور برای ورود به عرصه گردشگری روستایی و کشاورزی، مطرح کرد: در کشور ایران از مناظر شمالی و غربی گرفته تا دامنهها، کوهپایهها و نواحی حاشیه کویر، میتوانند با مهیاسازی زیرساختها در عرصه گردشگری روستایی، مطرح باشند.
مدیر قطب علمی مطالعات و برنامهریزی روستایی دانشگاه تهران با تأکید بر اینکه برای توسعه گردشگری روستایی و کشاورزی نیازمند آموزش مردم محلی و جمعیت بومی هستیم، گفت: در خیلی از نواحی کشورمان برای این موضوع زمینهسازی شده، اما بااینحال نیاز است تا نهادهای دولتی در این زمینه وارد کار شوند.
وی در ادامه تشریح راهکارهای توسعه گردشگری روستایی و کشاورزی در کشور، مطرح کرد: بایستی دهیاران، بخشداران و فرمانداریها برای زمینهسازی توسعه این نوع از گردشگری پای کار بیایند و البته در این زمینه نیاز نیست کل خانوارهای یک روستا به سوی گردشگری روستایی و کشاورزی سوق داده شوند، بلکه کافی است که چند خانوار این موضوع را بپذیرند و در وادی آن گام بردارند و درآمد کسب کنند؛ همین موضوع میتواند موجب سوق پیدا کردن اهالی روستا به گردشگری روستایی و کشاورزی شود.
نویسنده کتاب «جغرافیای اقتصادی ایران (کشاورزی)» با بیان اینکه در گردشگری کشاورزی روند بهصورت خانوادگی ادامه پیدا میکند، افزود: باید برای این خانوادهها سایتهای اینترنتی طراحی شود تا امکانات و هزینههای اقامت، غذاها و غیره را بتوانند به گردشگران و مسافران معرفی کنند و با این تبلیغات نهتنها برای آنها جلب مسافر و درآمدزایی شکل میگیرد، بلکه سایر روستاییان نیز به ادامه این مسیر تشویق میشوند.
مطیعیلنگرودی با تأکید بر اینکه روند مذکور بهترین منبع درآمدی برای نواحی روستایی است، گفت: روستاییان میتوانند به فروش محصولات محلی و کشاورزی خود بپردازند و در کنار آن صنایع دستی و غیره را به نمایش گذاشته و از این راه کسب درآمد کنند.
استاد دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران در بخش پایانی این گفتوگو تأکید کرد: گردشگری روستایی و گردشگری کشاورزی ارمغانی با نام مهاجرت معکوس دارند که همانا میتواند بهترین دستاورد این گردشگریها باشد.
در ادامه این بحث مرتضی خاکسار نیز در تشریح گردشگری کشاورزی مطرح کرد: این صنعت گردشگری که در ابتدا از مزارع کشاورزی آغاز شد، در دل خود تورگردیهایی به مزارع کشاورزی را شامل میشد که از آن با عنوان گردشگری مزرعه یاد شده است و در آن گردشگران زندگی روستایی را تجربه کرده و با فرآیند کشاورزی، تهیه پنیر محلی، برداشت گوجه و خیار و غیره آشنا میشدند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر آنکه همه این جذابیتها موجب شد تا گردشگری مزرعه به سمت بازدید مردم از مزارع کاشت گل در هلند سوق داده شود و کمکم علم این رشته با نام گردشگری کشاورزی شکل بگیرد، ادامه داد: هماکنون در قسمتی از استان البرز و قزوین میبینیم که کارآفرینی مزارع گلهایی را در کوهپایههای البرز ایجاد و همین لالههای رنگی گردشگران و تورهای گردشگری را به سمت خود جذب کرده است.
وی با تأکید بر اینکه اقلیم و تنوع آبوهوایی در کشور از یکسو میتواند گردشگری خرما، انار، چای، پرتقال و برنج را در دل خود داشته باشد، اظهار کرد: از سویی نیز شاهدیم که تنوع آدابورسوم ایرانیان که در دل روستاها همچنان زنده است، میتواند گردشگران را به سمت خود جذب کند.
خاکسار با تأکید بر ارزآوری گردشگری روستایی و گردشگری کشاورزی، بیان کرد: امروزه افرادی که زندگیهای صنعتی و شهری را تجربه میکنند، تمایل دارند تا تجربه زیستهای از زندگیهای روستایی نیز داشته باشند، محصولات کشاورزی را با دستانشان بچینند و زندگی روستایی را از نزدیک لمس کنند و همین موضوع درحال حاضر باعث شده است تا عباس برزگر در استان فارس بتواند با گردشگری روستایی به درآمد برسد و حال میبینیم که منطقه نمونه این فرد در نقشه جهانی بهعنوان نقطه امن و سبز گردشگری معرفی شده است.
این کارشناس ارشد امور گردشگری با تأکید بر آنکه باید متولیان و مسئولین در وزارتخانه جهاد کشاورزی، امور عشایری و گردشگری کشور با یکدیگر تعامل و برنامهریزی داشته باشند، تصریح کرد: لازم است تا تفاهمنامه همکاری بین این سه وزارت باشد تا شاهد پا گرفتن گردشگری کشاورزی در روستاهای کشورمان باشیم.
خاکسار به درآمدهای داخلی و درآمدهای ارزی درنتیجه توسعه این نوع از گردشگری اشاره کرد و گفت: امروزه مردم گوش و چشمهایشان از هتلهای لاکچری و مدرنیسم و پستمدرنیسمها پُر شده است و دیگر فضاهایی با این سبک برای آنها جذاب نیست و به دنبال کنار گذاشتن مشغلهها هستند؛ بدینسان گردشگری روستایی و گردشگری کشاورزی نخستین و بهترین انتخاب آنها میشود، اما بهرهگیری از این موقعیتها نیازمند وجود زیرساختها است.
نویسنده کتاب «توریسم و توسعه اقتصادی» در بیان مؤلفههای تقویت این زیرساختها نیز اظهار کرد: تنها آبوهوا و اقلیم طبیعی نیست که میتواند یک منطقه را در زمینه گردشگری روستایی و کشاورزی مطرح کند، بلکه فرهنگ یک منطقه و قومیتهای مختلفی که در دل آن زندگی میکنند همراه با تنوع لباس، گویش، غذا و غیره نیز در این زمینه حائز اهمیت هستند؛ بدینسان با رونق گردشگری روستایی و کشاورزی، گردشگری ورزشی، غذا و غیره نیز رونق میگیرد.
وی با بیان اینکه روستاییان در کنار گردشگری کشاورزی میتوانند بازارچههای صنایع دستی، صنعت فرش، سفال و مواد غذایی خود را برپا کنند، ادامه داد: استانهای غربی میتوانند در این زمینه ورود مناسبی داشته باشند.
این استاد دانشگاه در بخش پایانی گفتوگو با سپهرغرب ضمن تأکید بر اینکه در گردشگری بیش از 150 شغل به حرکت درآمده و رونق میگیرد، تصریح کرد: حتی سوپرمارکتهای حوالی یک روستا و مسیر آن نیز از این ظرفیتها و موقعیتها بیبهره نخواهند ماند و با وجود صنعت گردشگری بومی است که این مشاغل و آدابورسومها زنده میمانند.
در غوغای مدرن شدن بازگشت به زیباییهای اصیل و دستنخورده در دل طبیعت و ساکنین محلی روستاها میتواند جذابیت خاص داشته باشد تا با توسعه گردشگری، جنبه اقتصادی نیز پیدا کند و پویایی و نشاط اجتماعی و اقتصادی در این جوامع ایجاد شود.
گردشگری کشاورزی در دل خود میتواند تجارب دلپذیر شامل جشنوارههای فصلی، تورهای آموزشی برای چیدن محصولات تولیدی مزارع و اقامت در آنها را داشته باشد؛ جشن انار در کرمانشاه، گلابگیری در همدان و تورهای گردشگری به سمت باغات ایلام، کردستان و لرستان همه و همه میتوانند بار دیگر رونق را به این مناطق غربی بازگردانند، بهنوعی که نهتنها شاهد بیکاری جوانان این دیار نباشیم، بلکه اشتغال و گردشگری پایدار و درنهایت توسعه پایدار عاید این مردمان شود.
اما این مسیر نیازمند عزمی جدی است تا شاهد زدودن گَرد فراموشی از گردشگری کشاورزی غرب کشور باشیم؛ ضعف اینترنت و آنتندهی تلفن همراه، بهسازی نشدن جادههای بین مزارع و ساماندهی گردشگری در روستاها، مناسب نبودن تبلیغات، نبود راههای مناسب دسترسی به روستاها و مشخص نبودن نام روستاها در مسیرهای اصلی و روی نقشه، ازجمله مسائلی است که در کنار آموزش روستاییان و افراد محلی، بایستی مورد توجه قرار گیرد تا بار دیگر دستان خالی غرب کشور را از گردشگری کشاورزی خالی نبینیم، اِنشاءالله.
پشتیبانی 24 ساعته
دیدگاهتان را بنویسید